پژوهشنامه روابط جهانی

چکیده یکی از چالش­‌های چشمگیر متأخر علیه جریان اصلی و حتی انتقادی روابط بین‌­الملل نوشته‌های پسا استعمارگرایان بوده است. پسا استعمارگرایی که به‌عنوان یک جریان انتقادی متأثر از پسا ساختارگرایی و تا حدی آنتونیو گرامشی و نیز تاریخ فرودستان هند در کنار آثار متقدمی چون نوشته‌­های فرانتس فانون و آلبر ممی، نخست در نقد ادبی و سپس در مطالعات اجتماعی ظهور کرده بود، وارد رشته روابط بین­الملل نیز شد اما در مطالعات بین‌­المللی در ایران جایگاهی درخور نیافته است. هدف این مقاله بررسی مساهمت ممکن پسا استعمارگرایی در مطالعات بین‌­الملل در ایران است. می­دانیم که از یک‌سو اروپا محوری حاکم بر رشته مغایر تمایل آن به اتکا بر تجربه‌­های بومی است و از سوی دیگر تا حد زیادی می­توان گفت مطالعات بین‌الملل در ایران عملاً مبتنی بر مفروضاتی اروپا محور است. مقاله نشان می­دهد که چگونه پسا استعمارگرایی با فرا رفتن از تقسیم‌­بندی­های دووجهی که شاخص اندیشه اروپا محور است  و منجر به آن می‌شود که همه‌چیز از امنیت تا قدرت تا تاریخ تا دولت و ... نه‌تنها از نگاه دووجهی نگریسته شود و کارگزاری در همه حوزه­ها به کارگزار غربی محدود شود، فرا می‌­رود و به کارگزاران غیر غربی توجه می‌­کند و بر سرشت هم پیوند همه پدیده­‌ها از جمله خود شرق و غرب تأکید می‌­کند.  

چکیده ساختار سیاسی در افغانستان بر محوریت سیاست قومی شکل‌گرفته است و حاکمیت این کشور از بدو تأسیس تاکنون بر پایه تک قومی(پشتون) استوار بوده و از مشارکت گروه­های عمده قومی در ساختار سیاسی کشور  به­شدت اجتناب کرده است. هدف اصلی در این پژوهش تحلیل و ارزیابی سیاست تک ­قومی در ساختار سیاسی بوده درحالی‌که این کشور دارای تنوع قومی است. پرسش اصلی در این مقاله، عبارت است از: نقش سیاست قومی در ساختار سیاسی افغانستان، در دوره معاصر چگونه بوده است؟ در پاسخ، به این پرسش، این فرضیه مطرح می­گردد که ساختار سیاسی بر مبنای سیاست قومی در افغانستان، بر محوریت قوم حاکم بوده است و دولت­های مختلف از ویژگی­ها و رویکردهای همسان و ناهمسان برخوردار بوده و علاوه بر آن، کوتاهی­های دولت­های حاکم، گاهی با مقاومت جامعه سنتی و قبیله­ای افغانستان مواجه شدند. سیاست قومی دارای الگوها و مدل­های سه­گانه است که حاکمان افغانی در برخی دوره­های حاکمیت خود از مدل همانندسازی قومی و در برخی از دوره­های دیگر از مدل­ تکثرگرایی قومی، بهره گرفته است و درنهایت برخی از حاکمان از الگو و مدل وحدت در کثرت استفاده کردند. روش تحقیق در پژوهش حاضر، روش توسعه­ای و کاربردی است. یافته­های این تحقیق نشان می­دهد که افغانستان، یکی از کشورهای است که دارای تنوع قومی است. دولت‌های مختلف، مبتنی بر نوع نگاه به مؤلفه تنوع قومی و با توجه به ویژگی‌های این ساختار موزاییکی اقوام، اقدام به سیاست قومی کرده است. بااین‌وجود، حاکمان افغانستان تاکنون نتوانستند از رهیافت و مدل سیاست قومی بر طوری مناسب بهره­مند شوند. ازاین‌رو، این کشور تا هنوز نیز، دستخوش تضادها و حتی تقابل قومی است و همچنان از ناامنی و بی‌ثباتی آن رنج می‌برند.

چکیده چرایی و چگونگی حاکم شدن گونه خاصی از نظم در یک سیستم منطقه‌­ای و شناسایی متغیرهای موثر در این فرآیند از جمله پرسش‌­های مهم مطالعات امنیتی است. در بسیاری از متون کلاسیک روابط بین‌الملل، نظم و امنیت منطقه‌­ای ذیل روابط قدرت های بزرگ تعریف شده‌­ا­ند. پژوهش حاضر اما سطح تحلیل منطقه­‌ای را در بررسی پرسمان امنیت منطقه‌­ای حائز اهمیت دانسته و بر این دیدگاه استوار است که نظم منطقه‌­ای در کنار تاثیرپذیری از نقش آفرینی قدرت­های بزرگ مبتنی بر کنش بازیگرانی در سطح منطقه است که اهداف امنیتی خود را بر اساس روندهایی از ثبات و همکاری یا ناامنی و تعارض تعریف می­کنند. در این راستا هدف اصلی پژوهش تبیین الگوهای نظم منطقه­ای با تمرکز بر الگوهای تعارض و همکاری ایران و عربستان به عنوان دو بازیگر اصلی محیط امنیتی خاورمیانه است. پرسش اصلی این است که رقابت­های منطقه‌­ای ایران و عربستان چه تاثیری بر الگوهای نظم منطقه­ای داشته و آینده آن متاثر از رقابت دو کشور چگونه است؟ فرضیه­‌ای که در پاسخ به این پرسش مطرح میشود پویش­های منطقه­‌ای و مناسبات امنیتی متقابل ایران و عربستان را عاملی مهم در شکل­‌گیری و تحول نظم منطقه­‌ای دانسته و معتقد است مناسبات امنیتی دو کشور متغیری تعیین کننده در آینده نظم منطقه‌­ای است. روش انجام پژوهش تحلیل کیفی با بهرمندی از روش ردیابی فرآیند است. متغیر وابسته پژوهش نظم منطقه­‌ای و متغیر مستقل الگوهای تعارض و همکاری ایران و عربستان در دوره­‌های تاریخی مشخص است.

چکیده جهان با شتاب بسیاری در حال تحول و دگرگونی است. این تغییرات در سطوح و وجوه مختلف بروز و ظهور یافته است. در پسا جنگ ‌سرد و آغاز قرن بیست‌ویکم، امکان بیشتری برای نقش‌آفرینی جریان‌های مقاومت و کنشگری برای کنشگران غیردولتی روابط بین‌الملل ایجادشده است. بنابراین، نیاز به تولید ادبیات و تألیف آثار جدید پیرامون این محورها بیش‌ازپیش احساس شده است؛ اما همچنان در بیشتر تألیفات علمی و دانشگاهی خلأ محسوسی در ارتباط با موضوعاتی چون «مقاومت» در ابعاد نوینش مشاهده می‌شود. در این راستا، این پژوهش بر آن است تا نشان دهد که آیا می‌توان در تاریخ اکنون روابط بین‌الملل، صورت‌بندی نوینی از مقاومت در روابط بین‌الملل ارائه کرد؟ این صورت‌بندی از مقاومت، دارای چه ویژگی‌هایی است و خواهد بود؟ استدلال پژوهش بر این است که در اکنون و آینده‌ای که در راه است، مقاومت در قالب پیوندی جمعی و بین‌المللی با امکان نوعی در اشتراک بودن بدون مشترک بودن میان کنشگران آن فراهم می‌شود؛ نوعی «بین‌الملل در راه». در این راستا، سامان جمعی مدنظر است که به‌ معنای «یک‌شکل شدن» یا «همگون ‌شدن» نیست، بلکه به ‌معنای هدف و عمل مشترک است، بدون حذف خصوصیات متفاوت گروه‌ها و افراد. این پژوهش با توجه به رهیافتِ ژاک دریدا به بررسی و تحلیل مقاومت در روابط بین‌الملل می‌پردازد. روش مورداستفاده در این پژوهش، مطالعه موردی کیفی است. در این راستا، «جنبش اقلیم مردم» بررسی خواهد شد.

چکیده سیاست خارجی امارات متحده عربی پس از استقلال این کشور در سال 1971 بر مبنای ملاحظات ژئوپلیتیک شکل گرفت. وسعت و جمعیت کم و سایر محدودیت‌های ژئوپلیتیک، زمینه‌ساز یک سیاست بر مبنای دوری از تقابل با همسایگان بزرگ‌تر، ازجمله جمهوری اسلامی ایران بود. هرچند ادعاهای امارت بر سر جزایر سه‌گانه خلیج‌فارس همواره وجود داشته است. ولیکن به نظر می‌رسد سیاست خارجی این کشور به‌ویژه بعد از خیزش‌های مردمی سال 2011 در کشورهای عربی، تغییر جهت داده و ابوظبی رویکرد فعال‌تری را در قبال مسائل منطقه‌ای در پیش‌گرفته است. ائتلاف این کشور با عربستان سعودی در جنگ یمن و انعقاد قرارداد همکاری با رژیم اسرائیل تحت عنوان "قرارداد ابراهیم" در این رابطه قابل‌ تحلیل است. در این راستا، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که انعقاد قرارداد ابراهیم و تقویت روابط امارات متحده عربی با رژیم اسرائیل چه تأثیری بر روابط همسایگی این کشور با جمهوری اسلامی ایران خواهد داشت؟ یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که با توجه به دشمنی جمهوری اسلامی ایران با رژیم اسرائیل، تحکیم روابط امارات متحده عربی و رژیم اسرائیل با انعقاد قرارداد ابراهیم موجب حضور و نفوذ رژیم اسرائیل در منطقه خلیج‌ فارس و درنتیجه تهدید منافع ملی ایران شده و از طریق ایجاد بدبینی و تغییر در موازنه تهدید، بر روابط همسایگی ایران و امارات تأثیر منفی خواهد گذاشت. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسناد نوشته‌شده است.

چکیده عطف به تحولات نظام‌بین‌الملل، شناخت و درک رابطه میان اقتصاد سیاسی جهانی و سیاست خارجی اهمیتی مضاعف یافته است. باوجود مطالعات فراوانی که در این زمینه انجام‌شده، اما تبیین این رابطه با توجه به تحولات گسترده حائز اهمیت است. از این منظر، به نظر می­‌رسد آراء کاکس بستر مناسبی را جهت فهم این تحولات و رابطه میان این مقولات در اختیار ما می­گذارد. جستار حاضر این پرسش کلیدی را طرح می‌­کند که اقتصاد سیاسی جهانی چه تأثیری بر کارکرد سیاست خارجی در ج.ا ایران دارد؟ نظر به آراء کاکس، اقتصاد سیاسی جهانی با تأثیر بر نظام اقتصادی و پیکربندی دولت، به سیاست خارجی شکل می‌­دهد. سیاست خارجی از یک­سو در تعامل با ساختارهای اقتصادی-اجتماعی داخلی، و از سوی دیگر در تعامل با نظام جهانی قرار دارد، ازاین‌رو، سیاست خارجی در ج.ا ایران به­‌شدت متأثر از اقتصاد سیاسی جهانی است که یک ساختار تولید جهانی ایجاد نموده است. بنابراین هدف این نوشتار بررسی و تبیین چگونگی تأثیر اقتصاد سیاسی جهانی بر سیاست خارجی ج.ا ایران است، لذا به پژوهشی اکتشافی، مبتنی بر رویکرد روش­‌شناختی انتقادی و راهبرد پس کاوی شکل می‌­دهد. یافته‌­های پژوهش، نشان‌­دهنده اثرگذاری فزاینده اقتصاد سیاسی جهانی بر کنش سیاست خارجی در ج.ا ایران است.

چکیده از نگاه سنتی ژئوپلیتیک به معنای کسب قدرت است و با مفاهیمی همچون رقابت، منازعه و جنگ همراه است. در این رویکرد صلح یک پدیده ناهنجار تلقی می‌شود. اما در ژئوپلیتیک نوین مفاهیمی بررسی می‌گردند که در آن‌ها، صلح پدیده‌ای انگاشته می‌شود که تعارض منافع برای ایجاد قدرت و امنیت کشورها ایجاد نمی‌کند. علاوه بر آن می‌تواند همگرایی را میان بازیگران بین‌المللی فراهم کند. ژئوپلیتیک صلح مفهوم نوینی است که سال‌های اخیر در چارچوب ژئوپلیتیک نوین بررسی‌شده است؛ اما از آن یک تعریف جامع‌ومانع نشده و این پژوهش قصد دارد با بررسی هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی ژئوپلیتیک صلح، به تعریف مناسبی از این واژه دست پیدا کند. سؤال اصلی پژوهش این است که «ژئوپلیتیک صلح چیست». روش پژوهش حاضر کیفی و ازنظر رویکرد توصیفی-تحلیلی و گردآوری منابع اسنادی-کتابخانه‌ای است و از کتب، مقالات علمی و منابع اینترنتی استفاده‌شده است. به‌طورکلی پژوهش حاضر ناظر بر رویکرد ژئوپلیتیک انسان‌گرا انجام‌شده است. نتایج حاصل از این پژوهش، ژئوپلیتیک صلح را، نوعی از صلح تمام‌عیار و مثبت می‌داند که اختلافات و مناقشات ژئوپلیتیکی و جغرافیای سیاسی در آن وجود ندارد و ابعاد ژئوپلیتیک صلح را از مراتب فرو ملی تا جهانی می‌انگارد. تا زمانی که مقیاس‌های کوچک‌تر به صلح دست نیابند، در مقیاس بعدی، امکان ایجاد صلح میسر نخواهد بود. مؤلفه‌های ژئوپلیتیک صلح شامل تأمین نیازهای اساسی، عدم احساس تهدید فردی، فقدان تهدید خارجی برای یک ملت، حفظ تمامیت ارضی، پاسخگویی حاکمان، وابستگی دولت به مردم، وجود دموکراسی، ارتقای منابع حیاتی، بقای سیستم اجتماعی، قرارداد اجتماعی، وجود عدالت، گردش قدرت، وجود رسانه‌های آزاد، حفظ کرامت انسانی، عدم فساد، عدم نژادپرستی و حقوق شهروندی است.