نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار روابط بین‌الملل دانشکده حقوق و علوم‌سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه‌ای دانشکده بیمه اکو دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

10.22054/jrgr.2025.85759.1117

چکیده

منطقه قفقاز جنوبی، به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، منابع انرژی و قرارگیری در گذرگاه اتصال آسیا و اروپا، همواره کانون رقابت قدرت‌های بزرگ بوده است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بازیگرانی مانند روسیه، ایالات‌متحده و چین تلاش کردند تا جایگاه خود را در این منطقه تثبیت کنند. در این میان، چین با بهره‌گیری از رشد اقتصادی و اجرای ابتکار «یک کمربند، یک جاده»، حضور خود را در قفقاز تقویت نموده است. این حضور در چارچوب تأمین منافع اقتصادی، انرژی و ژئواستراتژیک پکن قابل تحلیل است. از سوی دیگر، تحولات ژئوپلیتیکی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین، موقعیت بازیگران منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای را دستخوش تغییر کرده و زمینه‌ را برای گسترش نفوذ چین در قفقاز فراهم آورده است. در همین بستر، توسعه کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس کاسپین به‌عنوان مسیر جایگزین روسیه برای اتصال چین به اروپا، اهمیتی راهبردی یافته است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نظری رئالیسم تهاجمی، به بررسی این پرسش می‌پردازد که سیاست خارجی چین در قفقاز چگونه می‌تواند بر منافع ملی ایران تأثیرگذار باشد. بر این اساس، فرضیه پژوهش آن است که چین در پی ایجاد توازن میان روسیه و آمریکا در منطقه است و این رویکرد می‌تواند زمینه همگرایی منافع با ایران را فراهم آورد. در این مقاله، تلاش شده ابعاد ژئوپلیتیکی، اقتصادی و راهبردی این مسئله تحلیل شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Impact of China's Foreign Policy in the South Caucasus on Iran's National Interests

نویسندگان [English]

  • Saeed Shookohi 1
  • Zahra Ghasempour Shirazi 2

1 Assistant Professor, Department of International Relations, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran.

2 M.A., Department of International Relations (Regional Studies), Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

The South Caucasus region, due to its geopolitical location, energy resources, and its position as a crossroads between Asia and Europe, has always been a focal point of competition among great powers. After the collapse of the Soviet Union, players such as Russia, the United States, and China have sought to establish their presence in this region. In this context, China has strengthened its presence in the Caucasus by leveraging its economic growth and implementing the "Belt and Road Initiative." This presence can be analyzed within Beijing’s financial, energy, and geostrategic interests. On the other hand, the geopolitical developments resulting from the Russia-Ukraine war have altered the positions of regional and extra-regional actors, providing an opportunity for China to expand its influence in the Caucasus. In this context, the development of the Trans-Caspian International Transport Corridor has become a strategically important alternative route for connecting China to Europe, bypassing Russia. This study, using the framework of offensive realism, examines the question of how China’s foreign policy in the Caucasus might impact Iran’s national interests. Accordingly, this research hypothesizes that China aims to create a balance between Russia and the United States in the region, and this approach could open the door for aligning interests with Iran. The paper seeks to analyze the geopolitical, economic, and strategic dimensions of this issue.

کلیدواژه‌ها [English]

  • South Caucasus
  • Chinese Foreign Policy. Islamic Republic of Iran. Aggressive Realism.One Belt
  • One Road
فارسی
احمدی، حسین (1385). تحولات منطقه‌ای قفقاز. موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
امیراحمدیان، بهرام (1388). بررسی علل و پیامدهای حضور ایالات‌متحده در قفقاز. ژئوپلیتیک 5(2).
امیراحمدیان، بهرام، صالحی دولت‌آباد، روح‌الله (1392). اهداف و راهبردهای سیاست خارجی چین در آسیای مرکزی. آسیای مرکزی و قفقاز 8.
الماسی، عزتی، عزت‌الله، مسعود (1389). قفقاز، تعامل یا تقابل. جغرافیای انسانی 3(1).
اوگاچو، مهمت (2015). چین در قفقاز جنوبی: شراکتی از سر نیاز اما نه‌چندان حیاتی. فضا و دیالکتیک.
آجیلی، هادی، بهادرخانی، محمدرضا (1393). اقتصاد سیاسی خطوط لوله انرژی در آسیای مرکزی و قفقاز. پژوهش‌های راهبردی سیاست 3(10).
برزگر، کیهان (1388). سیاست خارجی ایران از منظر رئالیسم تهاجمی و تدافعی. روابط خارجی 1 (1).
پوراحمدی، حسین (1383). مفاهیم قدرت و هژمونی در پارادایم‌های رئالیسم ساختاری و ماتریالیسم گرامشیسم. فصلنامه علمی رهیافت های سیاسی و بین المللی دانشگاه شهید بهشتی.
پوراحمدی میبدی، حسین (1387). اقتصاد سیاسی هژمونی چندجانبه گرا: سنتز مفهوم هژمونی در پارادایم‌های لیبرالیستی و گرامشین. پژوهشنامه علوم سیاسی 3 (2).
خانی، نصوحیان، محمدحسن، محمدمهدی (1387). تلقی سیاست خارجی آمریکا از قفقاز پس از تحولات یازده سپتامبر. ف آسیای مرکزی و قفقاز 62.
درویشی، فردی تازه کند، فرهاد، محمد (1387). مفهوم منافع ملی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مطالعه موردی: دولت خاتمی (84-1376). ژئوپلیتیک 4(3).
دهقانی فیروزآبادی، مرادی، سیدجلال، منوچهر (1394). آمریکا و روابط جمهوری اسلامی ایران-فدراسیون روسیه. آسیای مرکزی و قفقاز (89).
رضاپور، دانیال، سیمبر،رضا (1398). ابتکار جاده ابریشم نوین چین؛ فرصت‌ها و تهدیدها برای ایران، پاکستان و قزاقستان .دانشگاه رازی، مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل.
رنجبر، مسعود (1385). مفهوم منافع ملی از دیدگاه‌های گوناگون. سیمای اقتصادی 226. 
رنجبر، مسعود(1386). اهداف و منافع ملی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی. علوم سیاسی 5 (2).
شاهنده، بهزاد(1374). سیاست خاورمیانه‌ای چین با تکیه بر درهای باز. مطالعات خاورمیانه (7).
شاهنده، بهزاد(1379). سیاست خارجی چین در آسیای مرکزی و قفقاز. سیاست دفاعی، بهار (30-29).
شریعتی‌نیا، محسن (1395).کمربند اقتصادی جاده ابریشم: زنجیره ارزش چین محور. روابط خارجی 8(3).
شریعتی‌نیا، محسن(1386). سیاست خاورمیانه‌ای چین. سیاست خارجی 21 (3).
صدیق، میر ابراهیم (1383). روابط ایران با جمهوری‌های قفقاز. نشر دادگستر.
عباسی، مجید، قیاسی، امیر (1391). سیاست خارجی چین در هزاره سوم: الزامات اقتصادی و سیاست خارجی مسالمت‌جویانه در روابط بین‌الملل. مطالعات سیاسی- اجتماعی جهان 2 (2).
عسگرخانی، الوند، ابومحمد، مرضیه (1393). کارویژه‌های قدرت نرم در سیاست خارجی چین. پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل 3(1).
فلاحی، احسان و شفیعی، نوذر. (۱۳۹۹). راهبردهای ژئواکونومیک چین در قفقاز جنوبی. پژوهش‌های اوراسیای مرکزی، 13 (2)
قنبرلو، عبدالله (1392). بنیادهای امنیتی سیاست خارجی چین. فصلنامه مطالعات راهبردی 16 (2).
قوام، عبدالعلی (1392). اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)
قوام، عبدالعلی (1397). روابط بین‌الملل نظریه‌ها و رویکردها. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
کرمی، جهانگیر (1383). نظام بین‌المللی جدید: هژمونی، چندقطبی، یا یک- چندقطبی؟ سیاست دفاعی، 12 (48).
کرمی، جهانگیر (1385). هژمونی در سیاست بین‌الملل؛ چارچوب مفهومی، تجربه تاریخی و آینده آن. پژوهش علوم سیاسی 3.
کوزه‌گر کالجی، ولی(1387). نگاهی به بحران اوستیای جنوبی و هجوم روسیه به گرجستان. اطلاعات سیاسی اقتصادی(254).
کوزه‌گر کالجی، ولی(1396). ایران و جمهوری‌های قفقاز جنوبی. موسسه مطالعات ایران و اوراسیا(ایراس).
کولایی، الهه و هادی‌پور، میثم. (۱۳۹۹). تحلیل سیاست خارجی روسیه در قفقاز جنوبی بر پایه ژئوپلیتیک. مطالعات اوراسیای مرکزی، 13(2).
کولایی، الهه(1389). جمهوری اسلامی ایران و ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی. ژئوپلیتیک 6(1)
کولایی، الهه(1389). مطالعه تطبیقی رهیافت‌های امنیت انرژی چین و ژاپن در آسیای مرکزی. پژوهش‌های جغرافیایی انسانی.
کولایی، الهه، اسلامی، محسن و اصولی، قاسم(1395). کنشگری امنیتی روسیه در قفقاز جنوبی. مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز 22(95)
کولایی، الهه، گودرزی، مهناز(1392). دریای خزر: چالش‌ها و چشم‌اندازها. نشر میزان .
محمدخانی، علیرضا (1388). تبیین رویکرد نوواقع‌گرایی در روابط بین‌الملل. مطالعات سیاسی 3.
مشیرزاده، حمیرا (1395). سنت واقع‌گرایی در ایران. سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی 47(1).
مشیرزاده، حمیرا(1384). تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)
منصوری، علیرضا (1388). در باب امکان رئالیسم ساختاری. روش‌شناسی علوم انسانی 15 (59)
موسوی شفایی، ایمانی، باقری، مسعود، همت، مهدی (1395). دیپلماسی اقتصادی و قدرت‌یابی چین در عرصه جهانی. مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل1(2).
واعظی، محمود (1388). میانجی‌گری در آسیای مرکزی و قفقاز. دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
واعظی، محمود (1389). سیاست و امنیت در قفقاز. پژوهشکده مطالعات راهبردی.
واعظی، محمود (1384). الگوی رفتار آمریکا و روسیه در فرآیند تغییرات سیاسی در جمهوری‌های شوروی. آسیای مرکزی و قفقاز 49
هانتر(طهماسب)، شیرین (2010). سیاست خارجی ایران در دوران بعد از فروپاشی شوروی. ترجمه مهدی ذوالفقاری(1392) بنیاد حقوقی میزان.
اسماعیل‌زاده، مجید (1398). حضور گسترده چین در منطقه قفقاز جنوبی. http://qafqaz.ir/fa
امیراحمدیان، بهرام (1385). بحران ناگورنو قره‌باغ در بستر روابط آذربایجان و ارمنستان. روزنامه همشهری، 17 دی 1385 https://www.hamshahrionline.ir/news/12799/
انواع پژوهش‌های اکتشافی، تحلیلی، تبیینی و توصیفی از نظر هدف https://jozveyab.net/
انواع طرح‌های تحقیقاتی;روش‌های پژوهش2  https://hawzah.net/fa/Magazine/View/ 
بحران قره‌باغ و عملکرد جمهوری اسلامی ایران (1396). https://www.khabaronline.ir/news/756724/
رحمان‌زاده، عطوفی کاشانی، مهدی، طاهره (1393). تبیین. http://pajoohe.ir
رومر، رسوکولسکی، استرونسکی، یوجین، ریچارد، پائول (1396). سیاست ایالات‌متحده آمریکا در قفقاز جنوبی  http://www.iras.ir/fa/doc/note/3236/  
صباغیان، علی (1386). مفاهیم: منافع ملی چیست؟ https://www.hamshahrionline.ir/news/21038/
قره‌باغ کجاست؟ و جنگ قره‌باغ بر سر چیست (1395).  https://www.saat24.news/news/145565/
کریدور زنگزور؛ چه فرصت‌هایی برای ایران در راه است؟ (2025) https://www.aa.com.tr/fa/
مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی. (۱۴۰۴). تعمیق همکاری‌های استراتژیک میان چین و گرجستان. بازیابی شده از تعمیق-همکاری-های-استراتژیک-میان-چین-گرجستان https://www.ccsi.ir/fa/news/25414/
مفاهیم: منافع ملی چیست؟(1386).   https://www.hamshahrionline.ir/news/21038/
نوروزی، رسول (1393). رئالیسم تهاجمی http://pajoohe.ir/-Offensive-Realism__a-44434.aspx#_ftn32
یزدی، آرام (1385). نظریه‌های روابط بین‌الملل: واقع‌گرایی (رئالیسم). پایگاه تخصصی سیاست بین‌الملل http://political.ir/post/481
 
Reference
Cornell, S. & Starr, F. (2009). The Guns of August 2008: Russia’s War in Georgia. Central Asia-Caucasus Institute.
De Waal, T. (2010). The Caucasus: An Introduction. Oxford University Press.
Dyke, Van Vernon (1962). Values and Interests. The American Political Science Review 56(3).
Mearsheimer, J. J. (2001). The ragedy of great power politics. W. W. Norton & Company.
Mearsheimer, J. J. (2010). Why China’s rise will not be peaceful. The Australian, November 18.
Mearsheimer, J. J. (2019). Bound to fail: The rise and fall of the liberal international order. International Security, 43(4), 7–50. https://doi.org/10.1162/isec_a_00342
Mearsheimer, J. J. (2021). The inevitable rivalry: America, China, and the tragedy of great-power politics. Foreign Affairs, 100(1), 103–116.
Mearsheimer, J. J. (2022). The United States, China, and the great power competition [Lecture]. Quincy Institute for Responsible Statecraft.
Oliker, S. Szayna, Olga, Thomas (2003). Faultlines of Conflict in Central Asia and the South Caucasus. RAND.
Poghosyan, Benyamin (2018). China's OBOR Initiative-Opportunities for the South Caucasus. IndraStra Global, 4(7), 1-5.
Rolland, N. (2019). China's Eurasian Century? Political and Strategic Implications of the Belt and Road Initiative. National Bureau of Asian Research
Zhang, Y., & Wu, J. (2020). China’s Belt and Road Initiative and regional geopolitics. Journal of Contemporary China, 29(123), 1–18.
М.Kumukov,A &  Sergey G, L. (2024). China’s Foreign-Policy Strategy in the South Caucasus—a Transit Window to Europe. Russia in Global Affairs.
Armenia and China poised to enhance trade turnover and mutual investments - joint statement (2025). https://arka.am/en/news/economy/armenia-and-china-poised-to-enhance-trade-turnover-and-mutual-investments-joint-statement/
Azerbaijan is China's main trading partner in the South Caucasus (2019). Business Office in Azerbaijan. http://www.mofcom.gov.cn/article/i/jyjl/e/201904/20190402850830.shtml
Bilateral Relations (2019). Ministry of Foreign Affairs of the republic of the Armenia. https://www.mfa.am/en/bilateral-relations/cn
China Daily. (2019). China, Armenia sign visa-free travel agreement. https://www.chinadaily.com.cn
China-Armenia (2020). http://pdf.dfcfw.com/pdf/H3_AP202001021373399299_1.pdf
Chinese to enjoy visa-free policy in Armenia (2019). https://www.chinadaily.com.cn/a/201912/31/WS5e0ab938a310cf3e35581ba9.html
Hosseini, Seyyed Mohammad (2025). The Zangezur Corridor: Roots and Consequences for Iran. https://www.ipis.ir/en/subjectview/774571
Yousaf, Muhammad (2018). Explanatory Research Definition, Explanatory Research Types, Comparison, Advantages and Disadvantages. https://scholarshipfellow.com/explanatory-research-definition-types-comparison-advantages-disadvantages/
Zangezur Corridor A Reopening Of Old Soviet Routes, But Moscow Will Be Wary (2025). https://russiaspivottoasia.com/zangezur-corridor-a-reopening-of-old-soviet-routes-but-moscow-will-be-wary/
 
Translated References into English
Cornell, S. & Starr, F. (2009). The Guns of August 2008: Russia’s War in Georgia. Central Asia-Caucasus Institute. .[In Persian]
De Waal, T. (2010). The Caucasus: An Introduction. Oxford University Press. .[In Persian]
Mearsheimer, J. J. (2001). The ragedy of great power politics. W. W. Norton & Company.[In Persian]
Mearsheimer, J. J. (2010). Why China’s rise will not be peaceful. The Australian, November 18. .[In Persian]
Mearsheimer, J. J. (2019). Bound to fail: The rise and fall of the liberal international order. International Security, 43(4), 7–50. https://doi.org/10.1162/isec_a_00342.[In Persian]
Mearsheimer, J. J. (2021). The inevitable rivalry: America, China, and the tragedy of great-power politics. Foreign Affairs, 100(1), 103–116. .[In Persian]
Mearsheimer, J. J. (2022). The United States, China, and the great power competition [Lecture]. Quincy Institute for Responsible Statecraft. .[In Persian]
М.Kumukov,A &  Sergey G, L. (2024). China’s Foreign-Policy Strategy in the South Caucasus—a Transit Window to Europe. Russia in Global Affairs. [In Persian]
Rolland, N. (2019). China's Eurasian Century? Political and Strategic Implications of the Belt and Road Initiative. National Bureau of Asian Research. [In Persian]
Souleimanov, Emil, Ditrych, Ondrej (2007). Iran and Azerbaijan: A Contested Neighborhood. Middle East Policy. 14 (2). [In Persian]
Yousaf, Muhammad. Explanatory Research Definition, Explanatory Research Types, Comparison, Advantages and Disadvantages. https://scholarshipfellow.com/explanatory-research-definition-types-comparison-advantages-disadvantages/ .[In Persian]
Zhang, Y., & Wu, J. (2020). China’s Belt and Road Initiative and regional geopolitics. Journal of Contemporary China, 29(123), 1–18.[In Persian]